Interview met Johan Van Overtveldt in De Tijd

Oud-minister van Financiën Johan Van Overtveldt (70), die sinds 2019 lid is van het Europees Parlement, geeft toe dat het denken over Europa een evolutie heeft doorgemaakt bij zijn partij N-VA. De vroeger als ‘eurokritisch’ ­omschreven oud-journalist twijfelde tijdens de schuldencrisis aan het voortbestaan van de euro, maar is nu samen met de N-VA en ­premier Bart De Wever, een partijgenoot, een verdediger van het Europese project. Maar dan moet Europa zich wel dringend herpakken, want tegen een losgeslagen Amerikaanse president Donald Trump, een agressief Rusland en een economisch nietsontziend China is de Unie niet gewapend, schrijft Van Overtveldt. Over die operatie is de N-VA’er hoopvol, maar realistisch: hij is niet zeker dat Brussel de Europese tanker op tijd zal kunnen keren.

Is de lucht boven Brussel aan het opklaren nu Viktor Orbán van het toneel verdwijnt als sterke man van Hongarije?

Johan Van Overtveldt: ‘Niet meteen. Orbán was een probleem dat boven op de structurele handicaps kwam. Beslissingen vergen vaak een unanieme goedkeuring. En Europa valt nog altijd tussen twee stoelen. Aan de ene kant heb je het model van de voormalige Britse eerste minister Margaret Thatcher, waarbij de markt steeds meer wordt eengemaakt, maar alle andere bevoegdheden bij de lidstaten blijven. Aan de andere kant heb je het model van ex-premier Guy Verhofstadt: de grote, eengemaakte federale staat, waarvoor onvoldoende draagvlak is. Hoe raak je daar uit? Door met beperktere groepen lidstaten vooruitgang te boeken over bepaalde thema’s, zodat je niet meer telkens met alle 27 EU-landen rekening moet houden. Dat is waar De Wever voor pleit, en ook andere landen beginnen die richting uit te gaan.’

Hoe is het denken van De Wever en de N-VA zo snel kunnen evolueren? Bijna onmiddellijk na zijn aantreden als premier erkende de zelf­verklaarde ‘eurorealist’ dat veel hefbomen van het beleid op het ­Europese niveau liggen.

Van Overtveldt: ‘Hij is meteen in verschillende heikele dossiers gegooid, Oekraïne op kop. Daarna had hij het ‘voordeel’ om in heel moeilijke omstandigheden het Euroclear-dossier te moeten bepleiten. Dat hij die discussie gewonnen heeft, heeft hem bij alle Europese instituties veel ontzag opgeleverd. Maar het was ook een enorme leerschool. Hij moest vaststellen dat je de problemen rond Oekraïne wel op het Europese niveau móét aanpakken. Zodra je dat inzicht hebt, volgt er een aantal ­andere dingen.’

De Wever heeft ook snel gezegd: ‘Bij nader inzien is België in Europa geen klein landje.’

Van Overtveldt: ‘Klopt. Dat heeft er onder meer mee te maken dat België een v an de zes landen is die aan de wieg van de Europese samenwerking stonden. Maar het is inderdaad zo dat Bart anders over Europa spreekt dan en kele jaren geleden. Ik herken het gevoel: toen ik als minister van Financiën in de eurogroep (de vergadering van de ministers van Financiën van de eurozone, red.) terechtkwam, heb ik daar ook gemerkt dat de realiteit soms anders is dan wanneer je die als journalist bekijkt (Van Overtveldts beroep tot hij in 2014 in de politiek stapte, red.) . Ten tijde van de redding van Griekenland werd er bijvoorbeeld serieus gesproken over een grexit, maar eigenlijk was dat nooit een realistisch scenario.’

Hoe kan een betere samenwerking tussen een beperkte groep landen eruitzien?

Van Overtveldt: ‘Ik denk aan de zes stichtende lidstaten (België, Nederland, Luxemburg, Frankrijk, Duitsland en Italië, red.) , aangevuld met gelijkgestemde landen als Zweden en Oostenrijk. Dan heb je meteen al een mooie groep die bijna 60 procent van de Europese bevolking vertegenwoordigt en die zeker op het vlak van defensie en competitiviteit goed moet kunnen samenwerken.’ ‘Daar zou ook Spanje bij moeten horen, maar dat land is het zichzelf erg moeilijk aan het maken. Wat premier Pedro Sánchez over defensie en de relatie met de Verenigde Staten zegt, is voor sommigen in de EU heel problematisch. En er is ook meer en meer wrevel over het gebrek aan Spaanse controle op wat er met de miljarden van het coronaherstelfonds is gebeurd.’

U pleit voor de afschaffing van ‘juste retour’, het principe in de ­Europese begroting dat elk land ongeveer doet ontvangen wat het ­erin steekt. Wat zou dat concreet inhouden?

Van Overtveldt: ‘Dat er meer aandacht en middelen gaan naar pan-­Europese projecten, zoals investeringen in de cyberveiligheid van de hele Unie of de interconnectiviteit van ons energienet. Als die inter­connectiviteit op punt gestaan had toen Poetin Oekraïne binnenviel, ­waren de problemen niet zo groot geweest.’

Meer pan-Europese projecten betekent meer middelen voor de ­Europese begroting of zelfs meer eurobonds.

Van Overtveldt: ‘Als die projecten op een ernstige manier ontwikkeld worden, met de input en de expertise van de Europese Investeringsbank en met een ernstige controle op de rendabiliteit, heb ik er geen probleem mee dat er een Europese financiering komt. Dat wil zeggen dat we het ­helemaal anders doen dan bij het Europese relancefonds RRF, dat niet veel meer was dan een vehikel om Italië en Spanje te redden.’

Is dat ook het nieuwe eurorealisme van de N-VA?

Van Overtveldt: ‘Als u dat zo wilt noemen, kan ik dat aanvaarden. Het is evident dat onze leidende rol in de federale regering met enig voortschrijdend inzicht gepaard gaat. Maar het heeft zeker ook te maken met het feit dat we met de ECR-fractie in het Europees Parlement vaker dan in het verleden een belangrijke impact hebben op dossiers.’

De nieuwe Duits-Italiaanse as van kanselier Friedrich Merz en premier Giorgia Meloni lijkt vandaag de Europese marsrichting uit te zetten. Zal de Europese motor niet stilvallen als Meloni volgend jaar de verkiezingen verliest?

Van Overtveldt: ‘Voeg De Wever gerust ook toe aan het duo Merz en Meloni. Ik denk niet dat die as in gevaar dreigt te komen - al weet je in de politiek natuurlijk nooit. Dat ze er vandaag is, heeft natuurlijk te maken met het feit dat (de Franse president, red.) Emmanuel Macron politiek monddood is. Hij probeert wel nog, maar veel politieke impact heeft hij niet meer.’

Nochtans maken veel media de analyse dat de Fransen gelijk krijgen met hun jarenlange pleidooi voor meer strategische autonomie.

Van Overtveldt: ‘We hebben behoefte aan innovatie, nieuwe ondernemingen en nieuwe initiatieven. Daarvoor moeten we een gelijk speelveld proberen te creëren. Wat Macron en de Franse Eurocommissaris Stéphane Séjourné echter proberen te doen, is om van de nieuwe ‘buy European’-wet die nu voorligt een ‘achetez français’-mechanisme te maken. Als we de bestaande grote Franse ondernemingen nog eens extra voordelen gaan geven, gaan we er niet komen.’

Waar komt die vrees voor een Franse dominantie vandaan bij de N-VA? De Wever zei ook al dat hij na de Amerikaanse president Donald Trump ‘geen nieuwe daddy’ wil.

Van Overtveldt: ‘Omdat het Franse beleid altijd voor een deel gebaseerd is op colbertisme (staatsgestuurd economisch beleid, red.) en op protectionisme (het afschermen van de eigen markt, red.) , terwijl Frankrijk het meest problematische land van de Europese Unie geworden is. Als je naar het geheel van de schuld kijkt - publiek én privaat - zit Frankrijk huizenhoog boven Italië. Af en toe ga ik naar Londen voor gesprekken met vertegenwoordigers uit de financiële sector. Ik verzeker u: als we daar tien uur praten, praten we twee uur over Italië en acht uur over Frankrijk. Frankrijk is echt een probleem.’

En hoelang praat u over België?

Van Overtveldt: ‘Wij krijgen het voordeel van de twijfel omdat er nog belangrijke begrotingsgesprekken zitten aan te komen. Maar het nadeel is wel dat we altijd aan Frankrijk gekoppeld worden. Zodra de financiële markten oordelen dat het beleid in Frankrijk niet kan worden volgehouden, zullen we bijna automatisch meegesleurd worden. Tenzij we er hier natuurlijk in slagen de groei aan te zwengelen en de ­begroting onder controle te houden - dan is de kans kleiner.’

De Wever zou het rotten doen stoppen, maar zit met de

slechtste begroting van Europa. Vindt u dat België genoeg saneert?

Van Overtveldt: ‘Het tekort blijft groot. Dat is voor een stuk de erfenis van Vivaldi, want toen wij in 2018 uit de regering-Michel stapten, stond het tekort op 0,7 procent van het bruto binnenlands product. Maar je ziet ook dat de huidige coalitie wat gevangen zit in een politieke dynamiek, waarbij de ene partij op de rem gaat staan om te besparen als de andere op de rem staat om iets in de inkomsten te doen, bijvoorbeeld een grote btw-hervorming. Economisch had ik daar mijn twijfels bij, maar politiek kon het niet anders, gezien de samenstelling van de coalitie. En in België zal je in eender welke democratische coalitie altijd partijen hebben die vinden dat er extra inkomsten moeten worden gezocht, hoewel de be­lastingdruk veel te hoog is.’ ‘De Wever probeert die dynamiek nu opnieuw te doorbreken door met een programma te komen waarvan de impact op de begroting groter is dan wat tot nu toe mogelijk was. Maar ik moet vaststellen dat de premier de enige is die met die begroting inzit. De minister van ­Begroting (CD&V’er Vincent Van Peteghem, red.) hoor ik amper.’

Tien jaar geleden zei u als minister van Financiën: ‘Als onze werk­zaamheidsgraad naar 80 procent stijgt, is het begrotingsprobleem grotendeels opgelost.’ Maar we zijn er nog altijd niet.

Van Overtveldt: ‘Nee, en zolang we niet in de buurt komen, blijft het dweilen met de kraan open. In die zin is het ook niet normaal dat België bijna evenveel langdurig zieken heeft als Duitsland, dat zeven keer zo groot is. Daar klopt iets niet. Wat? Dat moet verdere analyse aantonen, maar dat je daar op de een of andere manier bij de ziekenfonds uitkomt, is onvermijdelijk. Want zij spelen in dat hele proces een cruciale rol.’

Inmiddels zitten we in een gevecht om jobbehoud, met de opkomst van AI en met een Europese industrie die in de tang zit tussen de VS en China. Voert De Wever geen achterhoedegevecht voor het redden van de petrochemie? In uw boek zegt u letterlijk dat creatieve ­destructie wenselijk is.

Van Overtveldt: ‘Nee, want het is door oneerlijke concurrentie dat de chemische industrie ten onder dreigt te gaan in Europa. En dus niet omdat ze niet meer concurrentieel is. Daar komt nog bij dat die chemische bedrijven de voorbije jaren massaal geïnvesteerd hebben in vergroening en de verlaging van hun CO ₂ -uitstoot. Dat is dus helemaal geen achter­hoede­gevecht, maar een gevecht voor moderniteit.’ ‘Mijn punt gaat over individuele bedrijven die in de problemen komen doordat men niet de juiste investeringen heeft gedaan. In veel landen is de reflex dan: wat kunnen we doen om dat bedrijf te redden? Terwijl de reflex zou moeten zijn: wat kan er in de plaats komen?’

Is het probleem niet dat China ook technologisch stilaan voorsprong neemt en dus niet alleen op het vlak van prijszetting.

Van Overtveldt: ‘Dat is natuurlijk de vicieuze cirkel waar we in zitten. Europa verliest de strijd op bepaalde onderdelen van de economie door oneerlijke, gesubsidieerde concurrentie vanuit China, maar op den duur ben je zoveel kwijt dat je als geheel achteruitgaat. Dat is punt dat we nu stilaan bereikt hebben en dat we moeten terugdraaien.’ ‘We schieten hopeloos tekort in onze reactie tegenover China, dat ­protectionisme combineert met het onderwaarderen van zijn munt. Daar kan je gewoon niet tegenop, en dan moet je absoluut op de rem staan. En dus pleit ik voor invoertarieven van 20, 30 of zelfs 40 procent voor alles wat uit China komt. Natuurlijk zullen de Chinezen dan terugslaan. Zeker op het vlak van zeldzame aardmetalen kan dat pijnlijk worden, maar op die vergelding moeten we anticiperen door grotere eigen voorraden aan te leggen.’

Volgens beleidsexperte Marietje Schaake is protectionisme ook de enige manier om de AI-achterstand op de VS te dichten.

Van Overtveldt: ‘Amerikaanse AI-bedrijven zijn zelf niet in een protectionistische omgeving groot geworden, dus tegenover hen heeft zo’n aanpak in Europa weinig zin.’

Hoe vermijd je dan dat Europese bedrijven die op zoek zijn naar kapitaal naar de VS trekken en Europa verlaten?

Van Overtveldt: ‘Door eindelijk de kapitaalmarktenunie te realiseren. Dat gaat over honderd-en-een kleine maatregelen, zoals het stroomlijnen van de vereisten waaraan een bedrijf moet voldoen als het naar de beurs trekt. In België, Denemarken en Italië, om maar drie landen te noemen, zijn die voorwaarden totaal verschillend.’ ‘Dat soort zaken op elkaar afstemmen, kost geen geld. Je hebt politieke moed en een hoop administratieve ingrepen nodig, maar geen miljarden euro’s. Het zijn nationale reflexen die zaken als pan-Europese banken­fusies tegenhouden. Neem nu de onderhandelingen tussen UniCredit en Commerzbank. Zowel Italië en Duitsland staat daarvoor op de rem, louter omdat ze de beslissingscentra in eigen handen willen houden.’

Zegt de man die als journalist jarenlang heeft aangeklaagd dat België amper nog beslissingscentra heeft.

Van Overtveldt: ‘In de wereld van vandaag, met de rol die de Chinezen en de Amerikanen spelen, heb je gewoon geen andere keuze dan die weg op te gaan. Maar wel liefst volgens de principes van de markt en niet van een politieke besluitvorming die het algemeen belang niet dient.’

Zullen de versterking van de interne markt en de kapitaalmarktunie nog voor uw tijd zijn? Tegenwoordig bewijst iedereen lippendienst aan het rapport van oud-ECB-voorzitter Mario Draghi, maar er gebeurt zo weinig.

Van Overtveldt: ‘Ik snap wat u bedoelt. Toen het rapport-Draghi uitkwam, had ik het gevoel dat ik dat al eens gehoord had. Ik ben toen in mijn notities gaan kijken en vond exact dezelfde prioriteiten terug in een betoog dat de toenmalige Britse Eurocommissaris voor Financiële ­Diensten Jonathan Hill op mijn kabinet had gehouden in 2015. Maar ­waarmee dus niets gebeurd was. We moeten hopen dat het de komende drie jaar in een stroomversnelling komt, maar het zou best kunnen dat dat niet het geval is.’

Johan Van Overtveldt
Europees Parlementslid

https://www.n-va.be/nieuws/interview-met-johan-van-overtveldt-in-de-tijd